دانشكده مديريت دانشگاه تهران
مدیریت دولتی
دوره 6، شماره 4 زمستان 1393 ص. 679- 665
پژوهشی دربارة جهت گیری تأثیر ساختار سازمانی و راهبردهای رقابتی بر عملکرد سازمان )مورد مطالعه: شرکت های مهندسی مشاور(
هادی تیموری1 ، رضا عباچیان قاسمی2، سعید اکبريانی3، ارغوان طاهرخانچی تبريزی4
چکیده: پژوهش حاضر با استفاده از الگويابی معادلههای ساختاری و با توجه به جهت گیری برهم کنش ساختار و راهبرد رقابتی شرکت های مهندسان مشاور، بهدنبال بررسی رابطة میان ساختار سازمانی، راهبردهای رقابتی و عملكرد سازمان است .اين جهت گیری با توجه به نوع الگوی مورد نظر )اقتضايی يا مبتنی بر منبع( تعیین می شود. جامعة آماری پژوهش، شامل همة متخصصان شرکت های مهندسان مشاور در محدودة شهر تهران است .برای تجزيه و تحلیل داده ها، از روش حداقل مجذورات جزئی )PLS( استفاده شد .پس از جمع آوری پرسشنامه ها ،داده ها از طريق نرم افزار VisualPLS تحلیل شد. يافته های آماری نشان می دهند که الگوی مبتنی بر منابع، برای بیان روابط بین متغیرهای ساختار، راهبرد رقابتی و عملكرد شرکت، از توان تبیین و توضیح بیشتری برخوردار است؛ بنابراين، می توان رويكردهای سنتی را که در آنها، ساختار سازمانی به عنوان يك متغیر جانبی و وابسته به راهبرد شرکت درنظر گرفته می شد، کمرنگ دانست و به جای آنها، ديدگاه جديد مبتنی بر منابع- که ساختار را به عنوان يك منبع مهم کسب مزيت رقابتی برای راهبردها درنظر می گیرد- در متن قرار داد.
واژه‌های‌كلیدی:‌راهبرد‌های‌رقابتی،‌ساختار‌سازمانی،‌شركت‌های‌مهندسان‌مشاور،‌عملکرد‌شركت.‌

استاديار دانشكدة اقتصاد و علوم اداری دانشگاه اصفهان، اصفهان ، ايران
دانشجوی دکتری مديريت بازرگانی )رفتار سازمانی و مديريت منابع انسانی(، پرديس میرداماد دانشگاه اصفهان، اصفهان ، ايران
دانشجوی دکتری مديريت بازرگانی )رفتار سازمانی و مديريت منابع انسانی(، پرديس میرداماد دانشگاه اصفهان، اصفهان ، ايران
کارشناس ارشد MBA گرايش استراتژی، پرديس بینالملل کیش دانشگاه تهران ،کیش ، ايران

تاریخ‌دریافت‌مقاله:‌27/06/1393 تاریخ‌پذیرش‌نهایی‌مقاله:‌20/09/1393 نویسندۀ‌مسئول‌مقاله:‌رضا‌عباچیان‌قاسمی‌
Email: r_abachian@yahoo.com
مقدمه
يكی از اهداف عمدة مديران کسب وکار، دستیابی بهه عملكهرد بهینهه اسهت . سهاختار سهازمانی وراهبردهای رقابتی شرکت، دو عامل مهم در بهبود عملكرد سازمانی هستند. چارچوب های نظهریقبلی، اين دو مفهوم را دارای رابطة متقابل درنظر گرفته اند. پژوهشها نشان داده است که تدوين و پیاده سازی راهبرد، يكی از عوامل کلیدی در دستیابی به عملكرد بالا بهشمار می رود )چهاتوت والسن، 2007(. راهبردهای رقابتی معمولا با ارزيابی منابع داخلی شرکت )مثل دارايی های مشههودو نامشهود و قابلیت های شرکت( تدوين می شوند. شرکت های دارای منابع قدرتمند می توانند خود را از رقبای خود متمايز کنند و در محیط رقابتی به حیات خود ادامه دهند. ساختار سازمانی، يكهیاز اين منابع سازمانی بهشمار می آيد. چنانچه مديران نتوانند يك ساختار سازمانی پیاده کننهد کههمنابع داخلی را کنترل کند و به آنها امكان پاسخگويی به محیط کسب وکار در زمهان مناسهب و بههشیوه ای مناسب را بدهد، دستیابی به عملكرد بهینه، امری دشوار است )گالتیك و همكاران، 2007(.
تصمیم گیری در زمینة شیوة طراحی ساختار و راهبرد رقابتی شرکت ها و نهوع بهرهم کهنش آنهها برای کسب مزيت رقابتی و ارتقهای عملكهرد شهرکت ، امهر ی بسه یار حیهاتی اسهت. تهاکنون اغلهبپژوهش های انجامشده در زمینة رابطة میان ساختار و عملكرد، بیشتر مبتنی بر رويكهرد اقتضهايیچندلر) 1962( بوده است؛ براساس رويكرد اقتضايی، طرح بهینة ساختار به راهبرد سازمان بستگی دارد.
با وجود اين، بهنظر می رسد که در زمینة روابط بین ساختار ،راهبرد و عملكهرد هنهوز نیهاز بههپژوهش های بیشتری وجود دارد؛ چرا که از ارائة رويكرد اقتضايی بیش از پنج دهه گذشته است و در اين مدت طولانی، بسیاری از شرايط محیطی و ويژگی های سازمان ها و شرکت ها تغییر کهردهاست .شرکت ها هم اکنون در محیط بسیار متغیر و رقابتی در حهال فعالیهت هسهتند کهه در زمهانچندلر) 1962( حتهی قابهل تصهور ههم نبهوده اسهت. در دورة کنهونی، تهرجیحههای مشهتريان وفناوری های اطلاعات و ارتباطات، تعیین کنندة بسیاری از ويژگی های شرکت ها هسهتند )گهالان وسانچز- بونو ،2009(. در چنین شرايطی، شايد رويكرد مبتنی بر منابع برای افزايش دانش مها درزمینة منابع دستیابی به مزيت رقابتی پايدار مناسبتر باشد. رويكرد مبتنی بر منابع، بر ويژگی های درونی تأکید می کند و رابطة میان ساختار و راهبرد را با درنظرگرفتن ساختار سهازمانی ، بهه عنهوان يك منبع ارزشمند برای مزيت رقابتی، بازآفرينی مهی کنهد . نكته ة ديگهر ايهن اسهت کهه رويكهرداقتضايی بر راهبرد شرکت تمرکز دارد، اما به رويكرد مبتنی بهر منهابع راهبردههای رقهابتی توجهه می کند.
مقالة حاضر بر تأثیر متقابل ساختار سازمانی و راهبرد رقابتی و شیوة تأثیرگذاری اين دو متغیر بر عملكرد شرکت های مهندسان مشاور تأکید دارد .تاکنون پژوهشهای زيادی به بررسی روابهطمیان راهبردها و عملكرد شرکت )انهز، 2008؛ السهن و همكهاران، 2008( يها سهاختار و عملكهردشرکت) وانگ و شیو، 2008؛ جنسون و دوونیش، 2009؛ لاو و جوگارتنام، 2005( پرداخته اند، امها به میزان و نوع تأثیرگذاری همزمان ساختار سازمانی و راهبرد رقابتی بر عملكهرد ، توجهه چنهدانینشده است .پژوهش کنونی با استفاده از الگويابی معادلههای ساختاری و روش حداقل مجهذوراتجزئی با توجه به جهت گیری برهم کنش ساختار و راهبرد رقابتی شرکت های مهندسهان مشهاور ، بهدنبال بررسی رابطة میان ساختار سازمانی، راهبردهای رقابتی و عملكرد سازمان است.

پیشینة پژوهش
تعامل میان ساختار و راهبرد
مرور پیشینة پژوهش نشان می دهد که تاکنون نظريه های متنوعی در زمینة رابطة میان ساختار و راهبرد بیان شده است، اما بهصورت کلی، دو نظريه، در اين زمینه اهمیت بیشتری دارند. ايهن دونظريه عبارتند از: رويكرد اقتضايی و رويكرد مبتنی بر منابع.
اين دو رويكرد، از نظر تاريخی و شیوة استدلال در زمینة رابطة علی میان سهاختار و راهبهرد، با يكديگر تفاوت های بنیادين دارند .براساس تئوری اقتضايی، اثربخشی طراحی ساختار سهازمانی ، از هماهنگی و انطباق بین زمینه )متغیرهای اقتضايی( و ساختار سازمانی بهدست می آيد )توشمن ،1979(. اين فرضیه که تغییر در راهبرد شرکت، به تغییر در ساختار سازمانی منجر می شود )چندلر ،
1962(، از سوی پژوهشگران متعددی تأيید شد )روملت ،1974؛ سوزوکی ،1980(. بهايهن ترتیهب ، اين ديدگاه می گويد که تأثیر راهبرد بر عملكرد شرکت، از طريق ساختار سازمانی انجام پذير است )اوکوماس ،2003(.
اما همان گونه که میلر) 2002( گزارش کهرده اسهت، شهاهد آن هسهتیم کهه سهازمان هها در دستیابی به 70 درصد از اهداف راهبردی خود شكست می خورند. اين شكست بهه ايهن دلیهل رخ می دهد که تغییر راهبرد در کوتاهمدت اتفاق می افتد، اما تغییر ساختار، امهری بلندمهدت و نیازمنهدپشتیبانی است. اين نرخ بالای شكست، هشداری جدی برای طراحان سازمان است تا دريابند کههراهبرد رقابتی سازمان بايد بهوسیلة منابع و ظرفیت های دراختیار سازمان پشتیبانی شود.
محققان اغلب از رويكرد مبتنی بر منابع، برای بررسی مزيت رقابتی يك شرکت در بازار بهره
می برند. بارنی )1991( منابع را بهه عنهوان تمهامی دارايهی هها ، قابلیهت هها، فراينهدهای سهازمانی،ويژگیهای شرکت، اطلاعات، دانش و… – که از سوی شرکت کنترل میشود و شرکت را قادر بهاجرای راهبرد می کند- تعريف کرده است. گرانت )1991( چارچوبی مبتنی بر منابع را برای تدوينراهبرد ارائه کرد که شامل تحلیل منابع شرکت، ارزيابی قابلیتهای آن، انتخاب راهبرد، توسهعه وبهبود منابع و قابلیت های شرکت است. نكتة کلیدی درمورد رويكرد مبتنی بر منابع بهرای تهدوينراهبرد، درک روابط میان منابع، قابلیتها، مزيت رقابتی و سهودآوری اسهت. شهرکت ههای بهدون دارايی های سازمانی قدرتمند ممكن اسهت بههره وری را تضهعیف ک ننهد ، محصهول هها و خهدماتبی کیفیت عرضه کنند و افراد نالايق را بهخدمت بگیرند.
رويكرد منبعمحور به راهبرد، ساختار سازمانی را هم به عنوان يك منبع و هم بهه مثابه ة يهكظرفیت سازمانی درنظر می گیرد )بارنی ،1991(. حتی به بهاور تهیس) 1997( سهاختار سهازمانی رابه عنوان فرامنبع يا فراظرفیت می توان درنظر گرفت )لانگ کويسهت، 2007(. در ايهن ديهدگاه،ساختار سازمانی بر راهبرد رقابتی تأثیر میگذارد، اما به صورت مستقیم، بر عملكرد شهرکت مهثثرواقع نمیشود )ادلمن ،2005(.

ساختار، راهبرد و عملکرد شرکت
نگاهی انتقادی به پژوهش های قبلی نشان می دهد که اين پژوهش ها اغلب رابطة علی و معلهولیساختار و راهبرد را درنظر گرفته اند. پژوهش های پیشین بهدنبال پاسخ به اين پرسش بودند که آيا ساختار، راهبرد را تعیین می کند يا برعكس؟ اما روندهای کنهونی نشهان مهی دهنه د کهه مهديراناجرايی، بیشتر بهدنبال روش های ارتقای عملكرد هستند و ساختار يا راهبهرد رقهابتی ، تنهها نقهشمتغیرهای ابزاری برای دستیابی به عملكرد بهتر را ايفا می کنند. درواقع، پس از اجرای يك راهبرد مديريتی، مديران بايد اثربخشی سازمانی خود را از طريق سنجش داده های مربهو بهه عملكهردشرکت ارزيابی کنند. عملكرد، بسته به اينكه از ديدگاه مشتری يا سهامدار ارزيابی می شهو د و نیهزبسته به دورة زمانی مورد استفاده برای اين ارزيابی، متغیر است.
عملكرد کسب وکار را می توان با استفاده از شاخصهای مالی، شهاخص ههای عملیهاتی )غیهر مالی( يا هردو اندازهگیری کرد. سايناگی )2010( شاخص های عملكهرد مهورد اسهتفاده در صهنايعخدماتی را در قالب سه گروه، شناسايی کرده است: شاخص های عملیاتی) مثل رضايت مشهتری وکیفیت خدمات ادراکشده(، شاخص های عملیاتی و مهالی )مثهل سهود و حجهم فهروش، سهود وکیفیت خدمات ،سود و رضايت مشتری( و عملكرد مالی )مثل نهرخ ههای مهالی، قیمهت سههام و حاشیه های مالی(. با اين حال، بسیاری از محققان بر سنجش عملكرد عملیاتی تأکید دارند. معیارهای عملكرد غیر مالی برای موقعیت هايی مناسب اسهت کهه سهنجش نتهايج عملكهرد، دشوار است. به عنوان مثال، دوناوان و همكاران )2004( بر اين باورند که انگیزش مناسب کارکنان ارائهدهندة خدمت )مثل رضايت و تعهد آنان( حائز اهمیت است و از طريهق تمايهل کارکنهان بههتعهد به سازمان، رضايت آنها از شغل خود و بهبود عملكرد کسب وکار تبیین می شود. شاخص های عملكرد مالی مثل نرخ بازگشت سرمايه، کل فروش، سهود قبهل از مالیهات، سهود خهالص و کهلدارايی ها، به طور گسترده ای برای ارزيابی عملكرد کسب وکار و مقايسة شرکت هها بها يكهديگر درصنعت، بهکار گرفته میشوند. شارما و آپنجا )2005( دريافتند که عملكرد مالی از عوامهل داخلهی)آموزش کارکنان، سرمايه گذاری در تجهیزات و دسترسی به گزينه های مهالی( و عوامهل خهارجی
)محیط نهادی و سیستم های استانداردسازی خدمات و محصولها( تأثیر میپذيرد. به علاوه، ايهنمحققان رابطة مثبت و معناداری میان عملكرد و هر دو نوع دارايی های سازمان )ساختار سهازمانیو مديريت منابع انسانی( و دارايی های اعتباری )شهرت شرکت، شههرت خهدمات ارائههشهده بههمشتريان و شهرت محصولهای شرکت( مشاهده کردند )شارما و آپنجا ،2005(.
به عبارت ديگر، عوامل داخلی و خارجی مثثر بر عملكرد مالی، بسهیار متنهوعانهد و از عوامهلسطح خرد در بعد عملیاتی، مثل آموزش کارکنان، سرمايه گذاری در تجهیزات و دسترسی به منابع م الی، ت ا موض وعه ای س طح ک لان، مث ل مح یط نه ادی و سیس تم ه ای استانداردس ازی خدمات/محصولها را دربرمی گیرد. افزون بر اين، عملكرد سازمان ههای خهدماتی را مهی تهوان بهامتغیرهای راهبردی مختلف )مثل اندازه، نوع مهديريت سهازمان و مزيهت رقهابتی( و راهبردههایکسب وکار) مثل تعهد به منابع و قلمرو فعالیت ها( اندازه گیری کرد. کالورکوتز و همكهاران ) 2007( تفاوت های شايان توجهی را میان تعدادی از متغیرهای عملكردی از قبیل سود ناخالص عملیهاتیو حجم فروش مشاهده کردند.
استدلال جوگاراتنام و تسی) 2004( اين است که سطوح بالای عملكرد مالی، از شهكل ههایمختلف رفتار رقابتی میان شرکت ها نشئت می گیرد. اين اشكال رفتار، شامل جستوجوی مسهتمربرای يافتن محصولهای جديد، بهره برداری از آنها و شناسايی مشتريان احتمالی در بازار، تمايهلشديد به تفكر آينده نگرانه برای تعقیب فرصت های بازار، پیش بینی نیازها يها تغییر ههای آينهده و پیشگامبودن در زمینه ة عرضه ة محصهول هها/ خهدمات و فنه اوری ههای جديهد اسهت. بهرعكس،سازمان هايی که عملكرد مالی ضعیفی دارند، تمايل کمتری به رقابت دارند و در تصمیم گیری های عملیاتی و راهبردی خود، محافظه کاری بیشتری از خود نشان می دهند.
با توجه به ديدگاه های موجود در زمینة مسئلة ارتبا میان راهبرد، ساختار و عملكرد، چارچوبمفهومی اين مطالعه در قالب نمودارهای 1 و 2 به تصوير کشهیده شهده اسهت. نمهودار 1 الگهو ینظری پژوهش را براساس ديدگاه مبتنی بر منابع و نمودار 2 الگوی نظهر ی پهژوهش را براسهاس ديدگاه اقتضايی نشان می دهد.

راهبرد

ساختار

عملكرد

شرکت

راهبرد

ساختار

عملكرد

شرکت

راهبرد

ساختار

عملكرد

شرکت

راهبرد



قیمت: تومان


پاسخ دهید