دانشكدۀ مديريت دانشگاه تهران
مديريت دولتی
دورۀ 6، شمارۀ 4 زمستان 1393 ص .664- 647
نقش مدیریت دانش در سازمان های هولوگرافیک
)مورد مطالعه: اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام(
محمد تابان1، وحید شرفی2، حسین حیدريان3، سیروس بابايی4
چکیده: هدف اين پژوهش، مطالعة مديريت دانش در سازمان های هولوگرافیک است. برای نیل به اين هدف، پس از مطالعه و بررسی يافتههای پژوهشهای پیشین در قالب مبانی تئوريک تحقیق، چارچوب مورد نظر ارائه می شود. برای بررسی میدانی، در پژوهش حاضر، از جامعة آماری شامل اساتید دانشگاه علوم پزشكی ايلام )مشتمل بر دانشكدههای زيرمجموعه( استفاده شده است. اين پژوهش بهلحاظ هدف، کاربردی و از نظر گردآوری داده ها توصیفی- پیمايشی است. ابزار گردآوری اطلاعات علاوه بر مطالعة کتابخانهای، پرسشنامة محققساخته است که روايی آن از سوی خبرگان و پايايی آن از طريق روش آلفای کرونباخ تأيید شده است. برای تحلیل ابعاد چارچوب مفهومی از روش تحلیل عاملی تأيیدی و بهمنظور بررسی میزان روابط میان ابعاد چارچوب تحقیق، از رويكرد مدلسازی معادلههای ساختاری )SEM( استفاده شده است. يافته های تحقیق نشان میدهد که بین ابعاد شناسايیشدۀ مديريت دانش و چارچوب و ماهیت هولوگرافیكی سازمان ، روابط معناداری وجود دارد و الگوی ارائهشده از برازش قابل قبولی برای تبیین آن برخوردار است.
واژه های كلیدی: دانش تکنولوژیك، دانش مستند، دانش نیروی انسانی، سازمان هولوگرافیك، مدیریت دانش.

استاديار گروه مديريت، دانشكدۀ علوم انسانی، دانشگاه ايلام، ايلام، ايران
دانشجوی دکتری مديريت بازرگانی، دانشگاه سمنان، سمنان، ايران
دانشجوی کارشناسی مديريت بازرگانی، دانشكدۀ علوم انسانی دانشگاه ايلام، ايلام، ايران
دانشجوی کارشناسی ارشد مديريت کارآفرينی، دانشكدۀ کارآفرينی دانشگاه تهران، تهران، ايران

تاریخ دریافت مقاله: 22/02/1393 تاریخ پذیرش نهایی مقاله: 27/05/1393 نویسندة مسئول مقاله: محمد تابان
Email: taab1351@ut.ac.ir

مقدمه
در قرن حاضر که عصر اطلاعات و اقتصاد دانشمحور است، اطلاعات، دانش و اهمیت ايندو به عنوان منابع سازمان، بهسرعت درحال افزايش است. درنتیجه، مديريت سازمان از مديريت کالا به سمت مديريت دانش و اطلاعات تغییر يافته است )موسیخانی و نادی، 1390(.
مديريت دانش شامل تمام فرايندهای مربوط به شناسايی، اشتراك و تولید دانش و مستلزم نظامی برای تولید و نگهداری از مخازن دانش و همچنین ترويج و تسهیل اشتراك دانش و يادگیری سازمانی است؛ بنابراين، سازمانها امروزه درتلاشاند تا دانش را بهطور مؤثرتر و کاراتری مديريت کنند تا عملكردشان بهبود يابد )ضیايی و همكاران، 1390(. از اينرو، در سازمانهای هولوگرافیک بهعنوان چهرۀ جديد سازمانی- که براساس ساختار سايبرنتیكی )آرايش خودتنظیم( طراحی می شود و هريک از اجزا بهصورت شمايی از کل سیستم ظاهر می شوند )سرلک، 1387(- روية مديريت دانش در جهت خلق و بهاشتراك گذاری دانش در بین کارکنان را می توان از اجزای جدايیناپذير سازمانهای هولوگرافیک برای مجهزساختن تکتک کارکنان قلمداد کرد؛ بنابراين، با توجه به جديدبودن اين مقوله، پژوهش حاضر درصدد است تا با بررسی دانشگاه علوم پزشكی ايلام به عنوان يک سازمان هولوگرافیک، به مطالعة رابطة میان مديريت دانش و ابعاد سهگانة آن، 1. دانش نیروی انسانی، 2. دانش مكانیسم و 3. دانش مستند )رازی و سمیعی، 1391(، با سازمان هولوگرافیک بپردازد و نقش اين عناصر در سازمان هولوگرافیک را واضحتر سازد.

مسئلة پژوهش
در دنیای رقابتی امروز، دانش به منبع راهبردی بسیاری از سازمانها تبديل شده است. به اعتقاد نوناکا در شرايط ناپايدار امروز، تنها منبع قابل اتكا برای کسب مزيت رقابتی پايدار، دانش است )نوناکا، 1994(. تأثیر مديريت دانش در موفقیت سازمان ها، بهطور شايان توجهی از سوی محققان و صاحبنظران تأيید شده و بر آن تأکید شده است )مانیان و همكاران، 1390؛ دونان و وونكا، 2008؛ جان و چوی، 2007(؛ چرا که مديريت دانش، شامل تمام فرايندهای مربوط به شناسايی، اشتراك و تولید دانش است و به نظامی برای تولید و نگهداری از مخازن دانش و نیز ترويج و تسهیل اشتراك آن و يادگیری سازمانی نیاز دارد. اندازهگیری موفقیت مديريت دانش، درواقع، پايهای برای ارزيابی سازمان و تحريک مديريت در زمینة مسائل باارزش سازمان و توجیه سرمايهگذاری در فعالیتهای مربوط به اين حوزه است. ارزيابی آمادگی مديريت دانش، نشانگر وضعیت کنونی مديريت دانش در شرکت و تغییرهای مورد نیاز برای بهبود قابلیتهای مديريت دانش در شرکت است )عطوفی نجفآبادی و بنیهاشمی، 1392(. از اينرو، سازمانهای موفق،دانش را سرمايهای سازمانی میدانند و ارزشها و قوانین سازمانی را برای پشتیبانی از تولید و اشتراك دانش، توسعه میدهند )ضیايی و همكاران، 1390(. از سوی ديگر، يافتن ابعاد و چارچوب مديريت دانش در سازمان هايی با ويژگیهای هولوگرافیک، اهمیت مضاعفی دارد. بهعبارت ديگر، سازمان های عصر اطلاعات، در ماهیت خود، ويژگیهای هولوگرافیكی دارند )کردنايیج و همكاران، 1389(. هدف از پرداختن به اين مقوله آن است که اساس پارادايم سازمان های امروزی، جايگزينکردن پیچیدگی بهجای سادگی و تناقض بهجای وضوح و روشنی است. در اين بین، با توجه به شرايط جديد دنیای امروز- که سازمان ها بايد آمادگی خود را برای جلوگیری از پیشامدهای غیر منتظره حفظ کنند- طراحی الگوی هولوگرافیک از سازمان، راهكاری مناسب به نظر میرسد. مفهوم هولوگرافیک سازمان، شبكهای بههمپیوسته است که بهطور همزمان، وحدت اجتماعی و سازمانی و يكپارچگی اجزا را بهنمايش می گذارد )دنیز، 2004(. اين ساختار هولوگرافیكی به شكلی طراحی می شود که تمامی کارکنان و اجزای سازمان، پس از آموزش بتوانند هر اطلاعات و مهارتی را در هر زمان و مكانی در اختیار داشته باشند که تحقق اين امر را می توان در جهت تحقق مديريت دانش در سازمان های منعطف جستوجو کرد؛ بنابراين، وجود چارچوب مناسب برای بررسی وضعیت سازمان، از منظر مديريت دانش ضروری است )منوريان و همكاران، 1390(. از اينرو، اين نوشتار با هدف بررسی رابطة مديريت دانش و ابعاد آن با ماهیت هولوگرافیكی سازمانها، درصدد پاسخگويی به پرسشهای زير است:
چه رابطه ای میان مديريت دانش و ماهیت هولوگرافیكی سازمانها وجود دارد؟
رابطة هريک از ابعاد مديريت دانش، اعم از دانش تكنولوژيک، انسانی و مستند با جامعة آماری مورد نظر )به عنوان يک سازمان هولوگرافیک( به چه شكل است؟
بدينمنظور، پژوهش حاضر درصدد است تا با مطالعه و بررسی دانشكدههای دانشگاه علوم پزشكی ايلام به سؤالهای فوق پاسخ مناسب دهد.

مبانی نظری پژوهش مدیریت دانش
اساسی ترين مشخصة سازمان های هوشمند قرن بیستويكم، تأکید بر دانش و اطلاعات است )يوسفی و همكاران، 1391(. درواقع، در اين عصر، نه تنها خود دانش، بلكه اشتراك دانش را کلید موفقیت می دانند؛ بنابراين، يكی از مسائل چالشبرانگیز در سازمان ها اين است که دانايی و دانش افراد، از حالت ضمنی به حالت صريح تبديل شود. از جمله ابزارهای مهم برای حل اين مسئله، مديريت مؤثر دانش است. اگرچه بعضی معتقدند دانش، قدرت است، بهنظر می رسد دانش به خودی خود قدرت ندارد. چیزی که به افراد قدرت می دهد، آن بخش از دانش است که با ديگران تسهیم می کنند )سرلک و اسلامی، 1390(. امروزه مديريت دانش به موضوعی مهم در سطوح جهانی تبديل شده است و جوامع علمی و تجاری، هردو بر اين باورند که سازمان های دارای قدرت دانش، می توانند برتریهای بلندمدت و پايدار خود را در عرصههای رقابتی حفظ کنند )اخوان و باقری، 1389(. مديريت دانش، رويكردی ساختاريافته و برنامهريزیشده برای مديريت ايجاد، تسهیم، بهره برداری و نفوذ دانش به عنوان دارايی سازمانی است که در راستای راهبرد کسبوکار، توانايی، سرعت و اثربخشی شرکت را در تحويل محصولات و خدمات برای رضايت مشتريان تقويت می کند. مفهوم اصلی مديريت دانش، به اينصورت ارائه می شود که هريک از افراد بدانند چیزی را که همگی می دانند، آن را بهکار گیرند و همه بدانند چیزی را که هريک از افراد می دانند، آن را به کارگیرند و همه بدانیم چیزی را که نمی دانیم، آن را فرا گیريم )ابزری و همكاران، 1390(. مديريت دانش با ايجاد و توسعة دارايیهای دانشی يک سازمان با نگرش فرارفتن از اهداف سازمان مرتبط است و مستلزم تمام فعالیت هايی است که به شناسايی، تشريک و ايجاد دانش مربوطند. اين کار، نیازمند سیستم هايی برای ايجاد و نگهداری منابع، پرورش و تسهیل دانش و يادگیری سازمانی است )ساعدی و يزدانی، 1388(. در اين زمینه، سازمانهايی موفقاند که دانش را به عنوان يک دارايی میبینند و ارزشها و هنجارهای سازمانی را که موجب حمايت از ايجاد و تشريک دانش میشود، توسعه میدهند. مديريت دانش به خلق، اشتراكگذاری و نفوذدادن دانش در فكر، ذهن و تخیل افراد میپردازد و تلاش میکند تا دانشهای پراکنده در افراد سازمان را بهگونهای جمعآوری و مديريت کند تا به خلق دانشی جديد منجر شود )مالهوترا، 2000(. مديريت دانش، فرايندی شناختهشده است که در آن، سازمان به تولید، کسب، تسهیم، انتقال و بهکارگیری دانش برای افزايش بهره وری سازمانی می پردازد )حسن پور و همكاران، 1391(. سازمان ها از طريق مديريت دانش تلاش می کنند با استخراج دانش انباشته در ذهن اعضای سازمان و تسهیم آن در میان تمامی افراد، دانش ذخیرهشده در سیستم را به يک منبع قابل استفاده تبديل کنند تا مزيت رقابتی پايدار بهوجود آيد )حسنوی و همكاران، 1389(. مديريت دانش را با توجه به انواع دانش در سازمان می توان در سه دسته جای داد:
مديريت دانش در حیطة دانش نیروی انسانی: دانشی که در مغز اعضای سازمان وجود دارد؛
مديريت دانش در حیطة دانش مكانیسم: دانشی که حامل وظايف ويژه در سختافزار ماشین است؛
مديريت دانش در حیطة دانش مستند که به شكل بايگانی کتاب، سند، دفتر کل، دستورها ونمودار ذخیره می شود )رازی و سمیعی، 1391(.
به معنای صريحتر، نظامهای مديريت دانش را می توان نظامهايی تفسیر کرد که با بهره گیری از فناوری اطلاعات، توسعه يابند و فرايند ايجاد، ذخیره، بازبینی، انتقال و بهکارگیری دانش را بهکار گیرند )علوی و لیدنر، 2001(. موفقیت مديريت دانش، مستلزم آن است که مديريت عالی سازمان در اجرای روند مديريت دانش، دارای انگیزه و پیشرو در کار باشد. در اين صورت است که مديريت دانش در پیكرۀ سازمان نفوذ میکند، بر همة فرايندها، رفتار، فرهنگ و ارزشها تأثیر می گذارد و اين عوامل، کارمندان را در همة سطوح و قسمتهای سازمانی دربرمی گیرد. از جمله عواملی که برای تحقق مديريت دانش در سازمان، ضروری بهشمار می آيند را می توان در موارد زير خلاصه کرد:
درك و پذيرش ارزش اطلاعاتی و دانش، به عنوان يک ابزار راهبردی؛
وجود گروه مديريتی قوی که به اجرای مديريت دانش وفادار باشند؛
ايجاد و بسط فرهنگ پذيرش تغییر در سازمان؛
ايجاد انگیزه در جهت بهبود مستمر عملكرد کارمندان؛
اعتقاد به اينكه کارمندان، از توانايیهای بالقوۀ خود بهطور کامل بهرهبرداری نمی کنند؛
پذيرش يک سیستم باز، برای تسهیم اطلاعات و دانش )نعمتی، 1388(.
از اينرو، با توجه به عوامل مذکور مديريت دانش را می توان انشعابی از سازمان های يادگیرنده دانست. اما مهم آن است که در مديريت دانش، دانش تغییر میکند و قسمتی از اطلاعات ازبین می رود؛ بنابراين، بايد از اتلاف اطلاعات مفید جلوگیری کرد )آگستام، 2006(.

سازمان هولوگرافیک
در عصر اطلاعات، به موازات حرکت به سمت پیچیدگی، سازمان ها برای حفظ انعطاف و پاسخ بهموقع به الزامهای محیطی ناچارند در مقايسه با محیطهای پايدار و باثبات، به واحدها و اجزای فرعی خود، آزادی عمل بیشتری دهند و از آنجاکه مستقلشدن و خودگردانشدن واحد ها موجب از میان رفتن تمرکز در سازمان می شود، پیامدهای سوئی را برای سازمان بهدنبال دارد. از اينرو، سازمان ها مجبورند بهدنبال روشهايی باشند که از طريق آنها ويژگیهای کل را در يكايک اجزا متبلور کنند تا هر جزء، آينة تمامنمای کل سازمان باشد. الگوی ارائهشده برای چنین سازمانی را می توان در اصل هولوگرافیكی سازمان ها يافت. ايجاد مفهوم هولوگرافیک را به دانشمند مجاری به نام دنیس بوگار نسبت میدهند که در سال 1948 با توجه به صفحات مكانیكی هولوگرام، مقولة هولوگرافیكی را مطرح ساخت. واژۀ هولوگرافیک متشكل از دو جزء «هول» به معنای کل و «گراف» به معنای نماست که بهصورت تحتالفظی به معنای تصويری از کل يا تمام تصوير است. تفكر کل گرا در حقیقت، همان تفكر سیستمی است؛ با اين تفاوت که در تفكر سیستمی، تأکید بر مجموعة اعضای بههموابسته است که در آن، همگی اجزا، يک واحد کل را تشكیل می دهند )فیضی، 1385(، اما تفكر هولوگرافیک پا را فراتر نهاده و علاوه بر قبول تفكر سیستمی، معتقد است که کیفیت کل، در يكايک اجزا نهفته است و هريک از اجزا، بهتنهايی يک کل را تشكیل می دهند. از جمله ويژگیهای بارز سازمان های هولوگرافیک می توان موارد زير را ذکر کرد:
اين سازمان ها حافظهای شگفتانگیز دارند که به شیوهای غیر متمرکز، سازماندهی شدهاند و در دسترس قرار گرفته اند؛
نبود تمرکز در سازمان و ديدگاههای متفاوت در امر مديريت، بهوضوح قابل مشاهده است؛
در سازمان ها از تمرکز تخصص و تخصصگرايی بیش از حد- که حیطة عملكرد افراد را کاهش می دهد- جلوگیری می شود؛
در فضاهای هولوگرافیكی، ظرفیتها، اطلاعات ويژه و کنترل بهگونهای توزيع شدهاند که به هر فرد اجازه میدهند تا به يک جزء حیاتی از کل تبديل شود؛
سازمان های کلگرا همانند مغزهای هوشمند خود سامان دادهاند که منعكسکنندۀ تمام ويژگیهای سازمان يادگیرندهاند )سرلک، 1387(.
به بیان واضح، استعارۀ سازمان هولوگرافیک، بیانگر سیستمهايی است که کیفیت کل به گونهای در تمامی اجزا متبلور است که هر جزء و واحد، توانايی خودسازماندهی و بازآفرينی را بهطور پیوسته داشته باشد و در آن، اجزا توانايی پاسخ به نیازهای محیطی را داشته باشند و سازمان با وجود چالش در هر واحد يا جزء، بدون مشكل به مسیر خود ادامه دهد. از اينرو، مديران اين سازمان ها بايد چگونهآموختن را به اعضای خود ياد دهند تا اعضای واحدها چگونگی برخورد با مسائل پويا را فراگیرند و بتوانند بهگونهای مستقل به مسائل و چالشهای فرارو غلبه کنند. در ادامه، به برخی از مهمترين پژوهش های حوزۀ سازمان هولوگرافیک اشاره میشود و توضیحاتی به اختصار داده میشود.
کردنايیج و همكاران )1389( در پژوهشی با عنوان «ماهیت هولوگرافیكی تحول درسازمان های عصر اطلاعات»، چالشهای اصلی سازمان های امروزی را ناشی از نبود چارچوب مفهومی منسجم برای درك و تشريح تحول تعريف کردهاند و پاسخ سازمان به تحولها را مستلزم به کارگیری يک مدل هولوگرافیكی مناسب دانسته اند. همچنین اظهار داشتهاند هر شخص و سازمانی در زمان تغییر، با دو نیروی متضاد حفظ وضع موجود و تغییر وضع موجود مواجه است که اين دو نیرو در دو سطح عاطفی و ادراکی بر افراد تأثیر می گذارند و از ترکیب آنها چارچوبی برای تسهیل تطابق با دوران گذار ايجاد میشود )کردنايیج و همكاران، 1389(. سرلک و علوی )1389( در پژوهشی با عنوان «ارزيابی زمینههای استقرار سازمان هولوگرافیک در دانشگاه علوم پزشكی اصفهان» وظايف سازمان های امروزی در پیشبرد ويژگی هولوگرافیكی در سازمان و هم آوازشدن با تغییر را در موارد ذيل دانستهاند:
فرهنگسازی اهمیت نقش ديدگاه هولوگرافیک )ديدگاه کلگرا( به سازمان در موقعیت سازمان بین سرمايههای انسانی؛
ايجاد فرهنگ توزيع دانش بین کارکنان برای انتقال دانش به کارکنان جديدالورود و تأثیرگذاری در نگرش آنان؛
ايجاد بسترهای لازم برای استفاده از دانش افراد باتجربه؛
بسترسازی برای ساختاری تیمی و مشارکت فعال کارکنان در تصمیمگیریهای کلان سازمان؛
تأکید بر توانمندی کارکنان و مسئولیت در برخورد با موقعیتهای بحرانی )سرلک و علوی،
.)1389
رازی و سمیعی )1391( در مطالعة «نقش مديريت دانش در سازمان های دولتی» معتقدند از جمله مشكلهای سازمان های امروز در پیادهسازی مديريت دانش اين است که نتوانستهاند دانش را از داده و اطلاعات متمايز کنند و ويژگیهای منحصربهفرد دانش و کارکنان دانشی را ناديده گرفتهاند. آنان مشكل دوم در اجرای مديريت دانش را، نبود روش مناسب برای پیادهسازی مديريت دانش معرفی کردهاند و درنهايت اظهار داشتهاند که برای استقرار تخصصی مديريت دانش، وجود طیف وسیعی از زمینههای تخصصی ضروری است. به عقیدۀ آنان، مديريت دانش، زمانی بهطور کامل تحقق پیدا خواهد کرد که تیم مديريت کاملا دريابد که مديريت دانش چیست و چه مواهبی را برای سازمان بهدنبال خواهد داشت )رازی و سمیعی، 1391(.

چارچوب مفهومی و فرضیههای پژوهش
با توجه به اهداف پژوهش که پیشتر بیان شد و همچنین با اتكا به مطالعة مبانی نظری و پیشینة پژوهش، در اين بخش، فرضیه های اصلی و فرعی بیان میشوند و سپس بر مبنای اين فرضیه ها، چارچوب مفهومی پژوهش حاضر ارائه می شود.

فرضیة اصلی
مديريت دانش بر ماهیت هولوگرافیكی سازمان ها تأثیری معنادار دارد.

فرضیه های فرعی
دانش تكنولوژيک بر ماهیت هولوگرافیكی سازمان ها تأثیری معنادار دارد.
دانش مستند سازمانی بر ماهیت هولوگرافیكی سازمان ها تأثیری معنادار دارد.
دانش نیروی انسانی بر ماهیت هولوگرافیكی سازمان ها تأثیری معنادار دارد.
براساس فرضیه های فوق، چارچوب مفهومی پژوهش حاضر شامل سه بعد شناسايیشدۀ متغیر مديريت دانش و همچنین متغیر سازمان هولوگرافیک به صورت زير است:
360934-34958

دانش

نیروی

انسانی

دانش

مستند

مديريت

دانش
سازمان

هولوگرافیک

دانش

نیروی

انسانی

دانش

مستند



قیمت: تومان


پاسخ دهید