ددوی دانشكدة مديريت دانشگاه تهران
دورة 6، شمارة 2 تابستان 1393 ص. 332-309

ارزيابي تأثيرات اجتماعي مرمت و بازسازي گلدسته هاي مساجد
منطقة 9 شهرداري تهران
احمد رضا قاسمي1، ساناز قرباني2
چكيده: گلدسته ها از جمله مصنوعات فرهنـگ ايرانـي اسـلامي تلقـي مـي شـوند . از ايـن رو ، بازسازي و مرمت گلدسته هاي مساجد در زيباسازي شهر ها و گسترش معماري اسلامي، مي تواند پيامدهاي چشمگيري را به دنبال داشته باشد. پـژوهش حاضـر بـه بررسـي تـأثيرات اجتمـاعي ـ محيطي بازسازي و مرمت گلدسته هاي مساجد منطقة 9 شهرداري تهـران پرداختـه اسـت . ايـنمطالعه در قالب الگوي ده مرحله اي ارزيابي تأثيرات اجتماعي (اتـا ) تعريـف شـده و از ابـزار هـايپژوهش كيفي (مشاهده و مصاحبه هاي عميق) و كمي (پيمايش) براي پاسخگويي به سؤال هاي پژوهش بهره برده است. يافته ها نشان ميدهند كـه بازسـازي و تـرميم گلدسـته هـاي مسـاجد، مي تواند پيامدهاي اجتماعي و فرهنگـي ـ محيطـي ، ماننـد زيبا سـازي شـهر تهـران، گسـترشمعماري اسلامي ـ ايراني، جذب مردم بهخصوص جوانان به مسجد، افزايش رضايت شـهرونديو… را به دنبال داشته باشد؛ در حاليكه پيامد هاي منفي آن مي تواند در قالب غفلت از اولويت هـايمساجد و محلات ديگر پژوهش ظـاهر شـود. همچنـين حـوزة مـديريت شـهري را بـه عرصـة رقابت هاي سياسي ميان سازمان هاي ذي نفع بدل سازد.

واژه هاي كليدي: ارزيابي تأثيرات اجتماعي (اتا)، گلدسته، معماري اسلامي.

استاديار مديريت صنعتي، دانشكدة مديريت و حسابداري پرديس فارابي (قم)، دانشگاه تهران، ايران
كارشناس ارشد علوم اجتماعي، دانشگاه تهران، ايران

تاريخ دريافت مقاله: 24/01/1393 تاريخ پذيرش نهايي مقاله: 19/03/1393 نويسندة مسئول مقاله: احمدرضا قاسمي E-mail: ghasemiahmad@ut.ac.ir
مقدمه1
ارزيابي تأثيرات اجتماعي (SIA)2 ـ اتا ـ دستكم به منزلة يك مفهوم خاص، نخستين بار در قانون سياست ملي زيست محيطي ايالات متحده (NEPA)3 در سال 1969 به كـار گرفتـه شـد. امـروزههدف از برآورد پيامدهاي اجتماعي، حصول اطمينان از اين است كه پروژه هاي در نظر گرفته شده بيشترين بازده و كمترين هزينه ها را به همراه داشته باشند، به ويژه آن دسته از هزينـه هـا كـه بـراجتماع تحميل مي شوند. غالباً اين هزينه ها (جانبي) به قدر كفايـت در محاسـبات تصـميم گيـران،ناظران و سازمان هاي توسعه و عمران به حساب نمي آيند. اين مسئله از آنجا ناشي مـي شـود كـه بعضي هزينه ها را نميتوان به سادگي شناسايي، كمي و اندازه گيري كرد. چنانچـه ايـن هزينـه هـاپيشاپيش شناسايي شوند، راجع به اينكه چه مداخلاتي بايد به عمل آورد و اين مداخلات بايد بـهچه شكلي انجام شوند، مي توان تصميم هاي بهتري اتخاذ كرد. مي توان تمهيداتي براي تسكين و تخفيف مشكلات ايجادشده به عمل آورد و برنامة توسعه را بازطراحي كرد تا صدمات به كمترين ميزان كاهش يابد و فوايد آن به بالاترين حد ممكن برسد. از طريق تشويق فرآيندهاي مشاركتي، مي توان در اين مورد كه چه توسعه اي براي يك اجتماع مناس ب است، بهتر تمركـز كـرد (بكـر وونكلي، 1388: 17 ). بنابراين، پروژه ها پيامدهاي مهمي بر زندگي مردم دارنـد كـه مـديريت آن هـا ملاحظات بيشتري طلب مي كند. پيامدهاي اجتماعي منفي احتمالي و ناخواسته، مـي توانـد منـافعپيش بيني شدة يك طرح [توسعه اي] را كاهش دهد. در چنين مواردي، ارزيابي پيامدهاي اجتماعي (SIA) يا به اصطلاح اتا، به منظور تحليل پيامدهاي يك طرح توسـعه اي روي افـراد و اجتماعـات انجام مي گيرد، همچنـين مـي تـوان از آن بـراي تعـديل و تخفيـف پيامـدهاي منفـي و افـزايشپيامدهاي مثبت استفاده كرد. در عين حال، ارزيابي پيامدهاي اجتماعي چارچوبي بـراي مـديريتتغييرات اجتماعي است. اتا همچون ابزاري براي تصميم سازي دربارة عوامل اجتماعي و فرهنگي، داده هايي را بهدست كارگزاران و اجتماع ميدهد كه براي تصميمسازيها كارا هستند؛ ديگر اينكه سازوكاري را براي شركتدادن دانش و آگاهي محلي و ارزشهـاي محلـي در تصـميمسـازي هـافراميآورد و سرانجام، ميتواند به تصميمگيرنده كمك كند تا سودمندترين رويه هاي انجام كار از لحاظ اجتماعي را اتخاذ كند كه منفعتهاي ملي، منطقهاي و محلي را دربرگيرد (ونكلي، 2009).
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. اين مقاله برگرفته از طرحي با عنوان »ارزيابي تأثيرات اجتماعي فرهنگي ساخت، مرمت و نوسـازي گلدسـته هـاي مسـاجدمناطق 9 شهرداري تهران« است كه با حمايت شهرداري منطقة 9 انجام پذيرفته است.
23. National Environmental Policy of Act. Social Impact Assessment
بيان مسئله
هر فرهنگ مشتمل بر عناصر تشكيل دهنده اي است كه به لحاظ محتوايي و كاركردي در سـطوحمختلف قرار مي گيرد. اين سطوح از ديد ادگار شاين (1982)، مشتمل بـر مصـنوعات، ارزش هـا وباور هاي بنيادين است. گلدسته ها از جمله مصنوعات فرهنگ ايراني اسلامي تلقي مـي شـوند كـهريشه در ارزش ها و باور هاي بنيادين اين ملت در رهگذر ساليان دور دارند. در اين ميان، معمـاريمساجد و گلدسته هاي ايراني به واسطة عاريه گيري از عناصر معماري ايراني (مانند كاشـي كـاري )، به نوعي فرهنگ و هنر ايراني را كه در ميان آثار معماري اقصي نقاط جهان كم نظيـر اسـت ، بـهنمايش گذاشته و معرفي مي كنند. گواه اين مدعي اينكه در گذشته تا امروز، گلدسته هـا و مسـاجددر جاي جاي محلات و كوچه ها يافت مي شوند. گلدسته هاي مساجد در زمرة رفيع تـرين بناهـايمعماري شهري و روستايي بوده اند. از اين رو، نويسندگان ايراني از ديربـاز مفهـوم گلدسـته هـا را به منزلة نماد و مضمون بسط و ترويج مفاهيم والاي اخلاقي و معنـوي خـود اقتبـاس نمـوده انـد .
مساجد و گلدسته هاي ايراني فارغ از كاربرد سنتي و مذهبي، اثري ويژه بر مسافران و گردشـگرانخارجي دارد. هنر معماري و ويژگي هاي فيزيكي اين بناهاي فاخر، منجر به جذب مخاطب فارغ از ديدگاه ارزشي و فكري وي مي شود. بنابراين در جامعة اسلامي و ايراني، گلدسته ها نمـادي بـرايهويت شهروندان تلقي مي شوند. بسط و توسعة فرهنگ غني اسلامي ايراني در منـاطق مختلـفشهرداري تهران، از جمله اولويت هاي اين نهاد شمرده مي شود. به بـاور دسـت انـدركاران ، اشـاعةفرهنگ اسلامي در برخي از مناطق كه محمل بروز كژكاركرد هاي اجتماعي است، نقـش مهمـي ايفا مي كند (مقيمي، 1390). در منطقة 9 شهرداري تهران نيـز پـاره اي از ايـن كژكـاركرد هـا بـهشكلي بارز مشهود است. هدف اصلي از انجام پژوهش حاضر، اولويت سنجي توسعة گلدسته هـايمساجد، شناسايي اولويت هاي مسجد و محله از ديد ذي نفعان و مديريت پيامد هاي احتمالي ناشي از طرح توسعه اي بوده است.
اما به رغم محاسن پيش گفته، مسئله اي كه در اذهان شكل مي گيرد، آنسـت كـه در شـرايطيكه اولويت هاي عمراني و آبادي ديگري در منطقة 9 شهرداري وجود دارد، اجراي اين طرح تا چه حد ضروري مي نماياند. طي ساليان اخير، به واسطة توسعة رويكرد مـذهبي اتخـاذ شـده از سـوينظام سياسي كشور، ضمن برقراري نهاد هاي بسيار با رويكرد هاي موازي، رديـف هـاي بودجـهاي چشمگيري بدين مقولات تخصيص يافته است. در مواردي شاهد آنيم كه اين نهاد ها بـه دلايلـيديگر به توسعة اماكن مذهبي و صرف بودجههاي كلان روي مي آورند، بـي آنكـه اولويـت سـنجينياز هاي منطقه را لحاظ كنند. اصرار و زياده روي در اين قسم امـور ، نـه تنهـا اهـداف غـايي ايـنطرح ها را تأمين نمي كند؛ بلكه ممكن است تبعات و نتايج معكوس دربرداشته باشد. از آنجايي كه اتا بر رويكرد مردم سالارانه و مشاركت مردمي استوار است، فقط افراد و سكنة محلي قادرنـد كـه به سؤال هاي طرح شدة فوق به شكلي صحيح پاسـخ گوينـد. بـا توجـه بـه پيچيـدگي هـا و تنـوعفوق العادة كلانشهرها، ادارة آنها مستلزم مدل هاي خط مشي گـذاري مناسـبي اسـت كـه برحسـبويژگي هاي خاص هريك از شهر ها، طراحي شده باشند (پورعزت و رحيميـان، 1391). از ايـن روپژوهش حاضر بر آنست تا بـا ارزيـابي تـأثيرات اجتمـاعي ـ زيسـت محيطـيِ بازسـازي و مرمـتگلدسته هاي مساجد منطقة 9 شهرداري تهران، به ارزيابي تأثيرات ناشي از اين اقدام توسـعه اي از ديد ذي نفعان مختلف (سكنة محله، عابران، نمازگزاران) بپردازد.
بنابراين پژوهش حاضر براي ارزيابي تأثيرات اجتماعي طرح فوق با مجموعه سؤال هـاي زيـر روبه رو بوده است:
انجام طرح باز سازي و مرمت گلدسته هاي منطقـه چـه پيامـد هـاي مثبـت و منفـي دربرخواهد داشت؟
آيا ضرورتي بر اقدام توسعه اي وجود دارد؟
چگونه مي توان از آثار و تبعات منفي طرح كاست؟
چگونه مي توان بر آثار مثبت طرح افزود؟
چالش هاي پيش روي اقدام توسعه اي كدامند؟
چگونه مي توان چالش ها را مديريت كرد؟
كاركرد گلدسته هاي مساجد در جوامع اسلامي
آنچنان كه پيش تر اشاره شد، گلدسته ها از نماد هاي بارز فرهنگ اسلامي و معرف موقعيت فيزيكي مساجد بوده اند. از اين رو، در ادامه به كاركرد هاي مساجد در اين عرصه پرداخته شده است.
از دير باز مساجد كاركردهاي چندگانه اي را بهخصوص در جوامع بزرگ شهري داشـته انـد. در تمدن اسلامي، مساجد علاوه بر اينكه عامل اصلي تشكيل شهرها بوده اند، تعيين كنندة الگوي كلي و هويت مشترك شهرهاي اسلامي نيز به شمار مي آمده اند (سلطان زاده، 1362: 11).
مسجد از همان آغاز پيدايش در عصر پيامبر، كاركردها مختلفي داشته اسـت كـه هنـوز هـممي توان كاركردهاي مساجد را در جوامع اسلامي مشاهده نمود. يكي از كاركردهاي مهم مسـاجددر جوامع اسلامي، به ويژه در شهرها، هويت بخشي به چشم انـداز شـهر اسـت . هويـت شـهري ومحلات اسلامي، بهواسطة بناي مساجدي است كه بلنداي گنبدها و مناره ها و آواي اذانش، آن را از ديگر شهرها و محلات غير اسلامي متمايز مي كند و اساساً شهر و محلـة اسـلام ي در شـهر ومحله اي بدون مسجد، وجه تسميه اسلام را به خود اختصاص نمي دهد (نوبهار، 1388: 18). از كاركردهاي ديگر مساجد كه يكي از گستردهترين شبكة فراگير اجتماعي در جوامع اسلامي به شمار مي رود، مديريت ارتباطات اجتماعي و تأثير آن در توسـعة شـهري اسـت. مسـاجد از بـدوتأسيس فعاليت اطلاع رساني را كه نماد آن اذان است، در سنت خود داشته اند. مسـجد در جايگـاه يك واحد اجتماعي، از كاركردهاي متعددي برخوردار بوده و ميعادگاه مؤمنان است، از اين طريـقبه زندگي اجتماعي وصل شده و مي تواند در ارتباطات اجتماعي نقش آفريني كرده و منبـع و مرجـعمهمي براي انتشار اخبار، به ويژه در سطح محله اي باشد (عابديني، 1379: 30).
نكتة مهم ديگر در رابطه با كاركردهاي مساجد، اينكه در رشد و توسعة زنـدگي مـردم نقـش مهمي دارند. در اين راستا، مساجد ضمن ايجاد انگيزش در ميان مردم، به رشد روحية خودبـاوريدر انجام امور داوطلبانه در سطح محله اي كمك ب سزايي مي كنند. در اينجا بايـد متـذكر شـد تـازماني كه مساجد نقش مبتكرانة خود را در مسائل اجتماعي ايفا نكنند، به هيچ وجه قادر نخواهنـدبود به توان اجتماعي لازم در جوامع انساني دست يابند (صدر، 1350: 200).
در ادامه مي توان گفت مساجد در حوزة اقتصادي نيز مي توانند تأثيرگذار باشـند؛ البتـه شـايانذكر است كه مسجد به طور مستقيم داراي كاركرد اقتصـادي نيسـت. كـاركرد اقتصـادي مسـاجدبه صورت غير مستقيم بوده و عمدتاً از طريق مؤعظه، نصـيحت ، بيـان احكـام خريـد و فـروش و انجام فعاليت هاي اقتصادي صورت مي گيـرد (اميـري تهرانـي زاده، 1372: 26). بـه طـور خلاصـهمي توان مهم ترين كاركردهاي مساجد در امور اقتصادي را بهترتيب زير برشمرد:
شناسايي افراد مستمند و مسكين از طريق نمازگزاران محله؛
جمع آوري هدايا و كمك هاي اهالي مسجد براي نيازمندان محله؛
تشكيل فروشگاه تعاوني مصرف مسجد؛
جمعآوري خيرات و صدقات با نصب صندوقهاي خيريه در مساجد؛
راهاندازي صندوق هاي قرض الحسنه در مساجد محله؛
راهاندازي درمانگاه و داروخانه محلهاي مستقر در مساجد يا در جوار آنها؛
پذيرايي از مستمندان در مساجد محله؛
برگزاري جشن هاي مردمي و ازدواج با كمترين هزينه در مساجد محله (احمدي، 1388:
.(53
كاركرد مهم ديگر مساجد نقش تربيتي و امنيتي آن است. درواقع مي تـوان گفـت كـه نقـشامنيتي مساجد با نقش تربيتي اين مراكز در ارتباط متقابل است. از اين رو مؤمن براي آلودهنشدن به گناه و عدم ارتكاب نا هنجاري هاي اجتماعي در چنين امـاكن مقدسـي، بايـد تـلاش بيشـتري بنمايد و درحقيقت رعايت اين امور، خود نوعي تمرين انجام كارهاي خيـر و پرهيـز از بـدي هـا وبرقراري امنيت در اجتماع است (حجتي، بيتا: 219).
همچنين مي توان از جايگاه مساجد در ساختار فضايي و كالبدي شهري و محلـي نيـز سـخنگفت. در شهرها و محلات اسلامي، مساجد و فضاهاي وابسته به آن، همراه ديگر مراكز زيارتي وآموزشي، بعد معنوي و فكري شهرها را به وجود مي آورند. در شهرهاي اسلامي محلات مسكوني، بازار و ساير مراكز اقتصادي و اجتماعي با پيروي از نظم خاصي حول محور مساجد قرار گرفتهانـدو فضاهاي شهري خانه ها و محلات از ارزش هايي تأثير پذيرفته اند كه در مسجد بـر آن هـا ت أكيـدشده است. همان طور كه اشاره شد، مساجد ميتوانند كاركردهاي مختلف و فراواني، بـهخصـوصدر جوامع شهري داشته باشند. اما به طور خلاصه و كلي و با توجه به بحثهاي قبل مي توان پـنجكاركرد عمده را براي مساجد برشمرد ( كيمنش، 1388: 79) كه در ادامه به آنها پرداخته ميشود.
كاركرد عبادي
اصلي ترين كاركرد مسجد كاركرد عبادي آن است. نماز از مهـم تـرين و برتـرين آداب و وظـايفديني است كه مي توان آن را در هر مكاني اقامه كرد، اما خواندن نماز در مسجد تأ كيد شده است.
البته غير از نماز، آداب و آيين هاي عبادي ديگري نيز در مساجد برگزار ميشـود، ماننـد برگـزاريمجالس قرائت قرآن، مجالس و مراسم خواندن دعا، مراسم شب هاي قدر و مانند اينها.
كاركرد آموزشي
مسجد از همان آغاز تأسيس، در عهد پيامبر داراي كاركرد آموزشي بوده است. اين كاركرد بعـدهانيز ادامه يافت و اكنـون بسـياري از علـوم و معـارف دينـي در مسـاجد آمـوزش داده مـي شـود.
آموزش هاي متعارف در مساجد قرآن، احاديث، احكام، اخلاق و علوم متعلق به آنها، به ويـژه علـمكلام و فقه را دربرمي گيرد. البته بحث هاي علمي و كارگاه هاي مشاوره و… نيز همواره در مسـاجد برقرار است.
كاركرد فرهنگي و ارتباطاتي
مسجد اصلي ترين مكان شكل دهي افكار عمومي، فرهنگ سـازي و اطـلاع رسـاني اسـت و حتـيامروزه نيز با به وجودآمدن رسانه هاي متعدد، همچنان اين كاركرد برقرار است. مسجد مي تواند بـاتجميع مسلمانان در يك مكان خاص، به برقراري و تعميق روابط انساني و دوستانه ياري رساند.
كاركرد سياسي
با مروري بر تاريخ مي توان اذعان داشت كه بسياري از جنبش هاي اسلامي از درون مساجد شكل گرفته است. جنبش مختار، جنبش زيد بنعلي و البته انقلاب اسلامي ايران، از آن جملـه هسـتند. البته بايد گفت كه در سده هاي اخير نقش و كاركرد سياسي مساجد در كشورهاي اسـلامي كمتـرشده است.
كاركرد اجتماعي
مساجد كاركردهاي اجتماعي مختلفي دارد كـه برخـي از آنهـ ا عبارتنـد از : گـردآوري كمـك بـهمستمندان، برگزاري آيين هايي مانند مراسـم تـرحيم درگذشـتگان، برگـزاري مراسـم عمـومي وگردهمايي ها، اقامت موقت و يك شبة در راه ماندگان، هويت بخشـي، برقـراري ارتباطـات انسـانيبراي حل برخي مشكلات به وجود آمده در جامعة اسلامي و…، بنـابراين بـا توجـه بـه نكـات بـالامي توان گفت مساجد يكي از مهم ترين مراكز فرهنگي و اجتماعي و ديني جوامع اسلامي به شمار مي روند كه رونق آنها مساويست بـا رونـق جوامـع اسـلامي. از ايـن رو ، لازم اسـت مسـئولان وبرنامه ريزان شهري در برنامه ها و پروژه هاي خويش براي توسعه و رشد شهرها، مساجد را يكي از اصلي ترين نهادهاي اجتماعي دانسته، از ياد نبرند.
درمجموع آنكه اصولاً مسجد و گلدسـته هـا، مصـنوع و اتيـك1 فرهنـگ اسـلامي محسـوبمي شوند. بنابراين توسعة گلدسته هاي مساجد، به نحو غيـر مسـتقيم در غنـاي فرهنـگ مسـجد،توسعة آداب و شعائر اسلامي، توسعه و تعميـق هنـر اسـلامي ـ ايرانـي معمـاري (كاشـي كـاري،مقرنس كاري، نقاشي، …) سهم چشمگيري را به خود اختصاص ميدهنـد . در كنـار آن ، بـه بسـطزيباسازي فضاي كالبدي محله ها، جذب گردشگران و… تأثيرات مستقيم و غير مستقيم مي گذارد.
فارغ از تأثيرات زيباشناسانة گلدسته هاي مساجد، از دير باز ابزاري بوده اند كه براي اطـلاع رسـاني،نظامي، هويت سازي و… كاربرد داشته انـد، اگرچـه امـروزه از ايـن نقـش هـا كاسـته شـده اسـت . علاوهبراين، برخي علما و پژوهشگران شيعي بر اين باورند كه گنبد مونوماني2 از هدف، منصـوب خداست و گلدسته ها، مونوماني از دو يار واقعي خدا، دو آفريدة كامل حـق، يعنـي محمـد (ص) و علي (ع) هستند (فلسفة وجودي و گنبد و گلدسته در مسجد، 1391).
روش شناسي پژوهش
آنچنان كه در بيان مسئله اشاره شد، براي ارزيـابي تـأثيرات اجتمـاعي ناشـي از مرمـت و سـاختگلدسته هاي مساجد، از الگوي اتا بهره گيري شده است. بكر، ارزيابي پيامـد اجتمـاعي را »فرآينـد شناسايي تأثيرات آتي يك فعاليت جاري يا پيشنهاد شده« تعريف مي كنـد و بـه تبـع آن ، ارزيـابيتأثيرات اجتماعي را يكي از زيرشاخه هاي »ارزيابي تأثير« يا به بياني، فرآينـد شناسـايي تـأثيراتــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ1. Ethic
2. كاربرد اين واژه براي معرفي فضايست كه در ذهن ماندگار است.
آتي يك فعاليت جاري يا پيشنهاد شده بـراي افـراد، سـازمان هـا و نظـام هـاي اجتمـاعي كـلانسازمان ها مي داند (بكر، 1997). وسترن و لينچ نيز »ارزيابي پيامد هاي سياست هاي مختلف« را اتامي خوانند. به باور ايشان هر فرآيند سياست گذاري مشتمل بر چهار مرحله است: 1. صـورت بنـديسياست هـاي مختلـف و جـايگزين يكـديگر؛ 2. انتخـاب يـك سياسـت بـراي اجـرا ؛ 3. اجـرايسياست هاي انتخاب شده؛ 4. ارزيابي و اصلاح (وسترن و لينچ، 2000). ارزيابي تأثيرات اجتماعي، ابزاري براي مرحلة دوم است؛ هرچند براي مرحلة چهارم نيز استفاده مي شود. گفتني است كه تـا كنون روش هاي مختلفي براي ارزيابي تأثيرات اجتماعي بهكار گرفته شـده اسـت . در ايـن ميـانالگوي ده مرحله اي ونكلي (2003) از استقبال بيشتري در سطح بين المللي و داخلي برخوردار بوده است (فاضلي و قليچ، 1391). شهرداري تهران نيز براي ايفاي نقش فرهنگ سازي خود طي چنـدسال گذشته، ارزيابي تأثيرات اجتماعي فرهنگي ناشي از طـرح هـاي توسـعه اي را جـز ء الزامـاتپياده سازي اين قبيل طرح ها مي داند. شايان ذكر اسـت ، معاونـت فرهنگـي اجتمـاعي شـهرداريتهران از الگوي ده مرحله اي اتا1 براي ارزيابي پيوست هاي فرهنگـي طـرح هـا اسـتفاده مـي كنـد .
مراحل الگوي ده مرحله اي اتا عبارتند از:
ارزيابي نياز؛
توصيف اقدام توسعه اي؛
مؤلفه هاي شناسايي اقدام توسعه اي (وضع موجود و مطلـوب و شـكاف ناشـي از اقـدامتوسعه اي)؛
دامنه يابي (مرز ها، ذي نفعان، حوزه هاي تأثير، …)؛
جمع آوري داده هاي پايه اي؛
برآورد اولية تأثيرات احتمالي (سناريو هاي خوش بينانـه، سـناريو هـاي رقيـب)، گـزينشتأثيرات مهم، ارزيابي گزينه هاي بديل، تعديل و جبران، طراحـي نظـام اجـرا و نظـارتاست (ونكلي، 2007).
شايان ذكر است، پژوهش حاضر كه درصدد سنجش افكار و نگرشهاي ذي نفعان درخصوص مرمت و بازسازي گلدسته هاي مساجد است، از نوع طرح هاي اتاي پيش از اقدام توسـعه اي تلقـيمي شود. در ارزيابي پيامد اجتماعي، بسته به ميزان دامنة تأثيرات، مي توان از چندين ابـزار و روش سود جست. استفاده از فنون چندگانه، مي تواند به رفـع مشـك ل اطلاعـات و داده هـاي ناكـافي وهمين طور مقايسه و برجسته سازي هر نوع اختلاف آماري به دستآمده از منابع گونـاگون، كمـك
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. به تازگي به اتاف تغيير نام يافته است. اتاف مخفف ارزيابي تأثيرات اجتماعي ـ فرهنگي است كه در آن تلاششده بر ارزيابي مؤ لفهها توجه ويژه اي شود.
كند. بهطور عمده يك رويكرد ادغام شده يا تلفيقي ـ كـه از چنـدين روش تركيـب شـده باشـد ـ تلفيقي ترين و قابل اعتماد ترين پيش بيني براي پيامدها را فراهم آورده و بهترين معيارهـا را بـرايتعديل و مديريت پيامدها در اختيار پژوهشگر قرار مـيدهـد . از ايـن رويكـرد در تحقيقـات علـوماجتماعي با عنوان پژوهش آميخته1 ياد مي شود (بازرگان، 1387).
در خصوص روشهاي خاصي كه در اين پژوهش به كار رفته است، ميتوان گفت كه اين طرح همانند ساير پژوهش هاي اتا از مجموعه اي از روش هاي مطرح در علوم اجتماعي بهره مـ يگ يـرد كه در ادامه به مهم ترين آنها اشاره مي شود:
ـ مطالعات اسنادي: براي شناخت اهداف اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي طرح.
ـ مصاحبة عميق: براي آشنايي با نظرات كارشناسان و ذينفعان طرح.
ـ مشاهده: بررسي و مطالعة مستقيم آثار از طريق حضور در منطقه و مشـاهده و تحليـلتبعات منفي و مثبت.
ـ پيمايش: براي ارزيابي شهروندان و همسايگان طرح و همچنين اخذ نظـرات ذينفعـان به منظور جمع بندي نهايي.
براي پاسخگويي به سؤال هاي پژوهش، دو مرحلة پژوهش كيفي و كمي انجام شد؛ لـذا ايـنپژوهش را از نوع آميختة اكتشافي مي توان دانست.
در گام نخست، براي شناسايي پيامد هاي طرح توسعه اي از خبرگان مصاحبة كيفي بـه عمـلآمد. در اين پژوهش با انجام مصاحبه هاي كيفي نيمه سـاختاريافته، سـعي در كسـب اطلاعـات واستخراج مقوله هاي اصلي شده است. مصاحبه هاي كيفي، درصدد توصيف معاني تم هـاي2 اصـلي در دنياي واقعي از موضوعات هستند و مهمترين وظيفة مصاحبه كننده درك معاني است، از آنچـهمصاحبه شونده اظهار مي كند (كواله و برينكمان، 2009).
پرسشنامة كيفي متشكل از دو بخش سؤال هاي زندگي نامه اي و سؤال هاي تخصصي در بـارة ارزيابي تأثيرات اجتماعي احداث گلدسته ها؛ تأثير بر ذي نغعان ؛ كمبود هاي مسجد، محله و منطقه؛ نقش شهرداري در بازسازي (12 سؤال) بوده است. خبرگان پژوهش را نيز ائمة جماعـ ت مسـاجدمنتخب و كارشناسان دفتر رسيدگي به امور مساجد تشكيل داده اند. مصاحبه هـا بـا رويكـرد غيـر تصادفي و نمونه گيري گلولة برفي انجام گرفت. توضيح آنكه نمونه گيـري گلولـة برفـي مخـتصپيمايش در پژوهش هاي كيفي است كه در آن هر خبره، خبرة بعـدي را معرفـي مـي كنـد . نقطـة آغازين مصاحبه نيز كارشناسان منطقة 9 شهرداري تهران در نظر گرفته شد. سپس بـا راهنمـايي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Mixed Methods
Themes
ايشان، ساير خبرگان متشكل از هيئت امناي مساجد و كاركنـان شـهرداري منطقـة 9 شـهرداريتهران معرفي شدند. مصاحبة كيفي به صورت نيمه ساختاريافته با اشخاص انجام شد. پياده سازي وتحليل مصاحبه ها، منجر به شناسايي تم هاي مصاحبه در مرحلة پيمايش شد. لازم به ذكـر اسـتكه پس از انجام 28 مصاحبه با ذي نفعان پيش گفته، تيم پژوهشي به اشباع نظري رسيد. بر اساس كد هاي احصاشده، پرسشنامة كمي طراحي شد و در ادامه پرسشنامه توسط خبرگان پـ يش آزمـون شد. اين گروه ها عبارتند از: نمازگزاران، هيئت امنا، سكنة محلي و رهگذران مساجد بررسـي شـده .
براي انجام پيمايش، به صورت قراردادي براي هر مسجد دو بلوك شهري1 ب ا عنوان جامعة تحـتتأثير مد نظر قرار گرفت. بر اين اساس تعداد جامعة آماري 1100 نفر برآورد شد. سپس با استفاده از جداول مورگان تعداد نمونه به دست آمد. بر اين اساس 284 پرسشنامة تكميل گردآوري شد. در اين ميان تلاش بر آن بوده كه پرسشنامه ها از ذي نفعان مختلف (زنان و مردان، كسـبه، سـكنه ورهگذران) به صورتي متناسب گرد آوري شود.
توصيف اقدام توسعهاي
در اين راستا، معاونت فرهنگي شهرداري منطقة 9 نام هفت مسجد را كه در نظر گروه كارشناسي پتانسيل ساخت گلدسته را دارند، به گروه پژوهشي معرفي كـرد . اسـامي مسـاجد منتخـب بـرايبررسي عبارتند از:
مسجد امام حسن عسكري (ع) واقع در محلة امام زاده عبداﷲ (محلة 4، ناحية 2)؛
مسجد امام حسين (ع) واقع در محلة شهيد دستغيب (محلة 3، ناحية 1)؛
مسجد امام جعفر صادق (ع) واقع در محلة شهيد دستغيب (محلة 3، ناحية 1)؛
مسجد رسالت واقع در محلة سرآسياب (محلة 7، ناحية 2)؛
مسجد امام زمان (ع) واقع در محلة امام زاده عبداﷲ (محلة 4، ناحية 1)؛
مسجد علي اكبر واقع در محلة دكتر هوشيار (محلة 2، ناحية 1)؛
مسجد صاحب الزمان (ع) واقع در محلة دكتر هوشيار (محلة 2، ناحية 1).
توصيف محيط اجتماعي پروژه: از آنجايي اين چهار محل ه به لحاظ باف ت فرهنگي، اجتمـاعي واقتصادي بسيار شبيه به هم هستند و نقاط اشتراك بسيار زيادي دارند و هر چهار محلـه در يـكمنطقه قرار دارند، مي توان يك دستي را در بسياري از مسائل مبتلا به اين چهار محله ديد كـه د ر ادامه بدان اشاره مي شود.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. هر بلوك شهري متشكل 78 نفر است. گفتني است تعداد دو بلوك براي هر مسجد، به سبب كوچكي مسـاجد مجـاور بـوده است.
اطلاعات اقتصادي محلات: اين محلا ت بنا بر اظهار ساكنان و اظهار نظر مسئولان شهرداري، محله اي كارمندنشين و از طبقة متوسط و متوسط به پايين شهري است. در واقع ميـانگين درآمـدسرانة خانواده در اين محله 400 هزار تومان و ميـانگين مسـاحت مسـكوني نيـز 55 متـر اسـت ( شهرداري منطقة 9، 1389). با گذري از اين محلا ت مي توان ديد كه اكثر خودرو هاي پارك شـدهدر منازل پرايد، پيكان و تاكسي است كه نشان از وضعيت متوسط به پايين مـردم محلـه از نظـراقتصادي و سطح درآمدي است.
ويژگي فرهنگي محلات: اين چهار محله از محلات مذهبي و كمابيش سـنتي تهـران هسـتند.
بهطور كلي با گذري در اين محله ها، عابران درمي يابند كه پوشش اغلب زنان (در قياس با ديگـرمناطق شهر) چادر است، مساجد از پر رفتو آمدترين مكان ها هستند و در اكثر مساجد، نماز در سه نوبت برگزار مي شود. مهمترين مراكز فرهنگي محلات نيز دارالقرآن و كانون قرآن و عترت است.
البته با توجه به امكانات محدود فرهنگي و دسترسي كم افراد محله بـه مراكـز فرهنگـي در ايـنمناطق (مانند سينما و كتابخانه) و نيز، درآمد پايين افراد كه بر مصرف فرهنگي آنان تأثير مستقيم مي گذارد، مي توان گفت سرماية فرهنگي مردم محله نسبتاً پايين است. به لحـاظ وجـود امكانـاتفرهنگي و هنري مي توان اظهار نمود كه اين محلات در شرايط نامناسبي قرار دارند و با در نظـرگرفتن ميانگين سني جوان ساكنان محلات، اين كمبودها مي تواند مسئله ساز باشـد . تمـامي ايـنكمبودها باعث شده اكثر ساكنان اين مناطق اوقات فراغت خود را در خانه هايشـان بگذراننـد، يـاآنهايي كه دسترسي به خودروي شخصي دارند، در آخر هفته ها به پارك هاي بزرگ شـهر تهـرانبروند.
ويژگي اجتماعي محلات: مهم ترين شبكة روابط اجتماعي در اين محـلات ، روابـط همسـايگياست كه البته به خاطر آپارتماني بودن برخي از خانه ها، شكل جديد تري از روابط همسايگي شكل گرفته است. براي مثال، همسايه ها و به خصوص زنان خانه دار در منازل خود دوره هاي ختم قـرآنو آموزش قرآن برگزار مي كنند و گاهي در هفته سه يا چهار مرتبه دور هم جمع مـي شـوند و بـهختم قرآن مي پردازند، يا در اين دورهمي ها به فعاليت هاي خيريه اي چـون ، آمـاده كـردن جهيز يـه براي دختران دم بخت نيازمند و كمك به بيماران فقير مي پردازنـد . حتـي در ايـن رفـتوآمـدها ، قرار هاي ازدواج نيز به طور سنتي گذاشته مي شود. اتفاق جالب ديگر در اين شـبكه هـاي ارتبـاطيزنان، شكل گيري صندوق هاي خانگي قرض الحسنه اسـت ؛ بـه طـوري كـه اكثـر ايـن هيئـت هـا پنجشنبه شب ها مراسم مختلفي دارند و اين فرصتي را فراهم مي آورد كه همسايه ها فارغ از كار و زندگي شخصي، دور هم جمع شوند و علاوه بـر انجـام مراسـم مـذهبي، بـه ديگـر فعاليـت هـاياجتماعي بپردازند.
تابستان

شكل 1. شمايي از يكي از مساجد منطقه (مسجد رسالت)
شكل 1 شمايي از موقعيت جغرافياي و محـيط داخلـي و فضـاي خـارجي مسـجد را نمـايشمي دهد. علت ارائة نقشه و عكس در گزارش هاي اتا آنست كه در پژوهش هاي كيفي، اسـتفاده ازداده هاي كيفي (فيلم، عكس، متن، فايل صوتي، …) نقش برجسته اي در انتقال ويژگي هاي مـوردبررسي ايفا مي كند. به ديگر سخن، داده هاي صـوتي، تصـويري و فـيلم هـا ، از غنـاي اطلاعـاتيبيشتري در قياس با متنها و مقياس هاي كمي برخوردار است. مضاف بر آن، مخاطـب بـا ديـدنعكس ها ممكن است برداشت هايي داشته باشد كه نويسنده از آن غافل بوده است.
يافته هاي پژوهش
در اين بخش بر مبناي مطالعات انجام شده، شامل مصاحبه، پيمايش و مطالعة تطبيقي، مهم تـرين يافته ها گردآوري شده است.
ضرورت احداث گلدسته هاي مساجد
طرح گلدسته ها براي محله ضروري است. براي بررسـي ايـن فرضـية پژوهشـي ، از آزمـون تـي.
استيودنت ميانگين1 استفاده شده است.
در مرحلة نخست به بررسي ميزان ضرورت ساخت، مرمت و بازسازي گلدسـته هـا پرداختـه و بدين ترتيب ادعاي ضروري بودن بازسازي و مرمت گلدسته ها ارزيابي خواهد شد. به ديگر سـخنفرض زير آزموده مي شود.
HH01::μμ≥<33
از آنجايي كه نتايج حاصل از نرم افزار SPSS، به ارزيابي آزمون 3=H0:μ و فرض مقابـل
آن مي پردازد؛ بايد ضمن توجه به مقادير معناداري (Sig)، حدود بالا و پايين تخمين نيز مـد نظـرقرار گيرد. با توجه به كمتر بودن ميزان معناداري از مقدار مجاز (05/0)، فرض تساوي اولويت بـامقدار متوسط 3 رد مي شود. بدين ترتيب با توجه به آنكه حد پايين و بالاي تخمين مثبت هستند، در سطح اطمينان 95 درصد درمي يابيم كه مقدار اولويت از حد متوسـط بيشـتر اسـت. جـدول 1 نتايج آزمون ميزان ميانگين اولويت بازسازي و مرمت گلدستهها را در نمونة مورد مطالعـه (3 =μ) نشان مي دهد (كردنائيج، مقيمي، قناتي و يزداني، 1388).

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
.1 T student
جدول 1. آزمون ميانگين براي سنجش اولويت احداث گلدسته هاي مساجد
Test Value = 3 فاصله 95% سطح اطمينان حد پايين حد بالا معناداري تفاوت ميانگين درجه آزادي t 0/56 0/20 0/379 0/000 210 4/151 اولويت
در ادامه با استفاده از منطق توضيح داده شده، ميزان ضرورت متغير هـا در هـر يـك از هفـت مسجد ارزيابي مي شود (جدول 2). در اينجا به بررسي اين فرضيه پرداخته خواهد شد كه آيا از ديد پاسخگويان ساخت گلدسته ها براي مساجد الزامي است يـا خيـر. بـراي ارزيـابي تسـاوي ميـزاناولويت، از تحليل واريانس يك عامله استفاده مي شود. به گفتة ديگر متغير نام مسجد، نقش تيمار1 را براي اولويت بازسازي و مرمت گلدستهها ايفا مي كند.
H0 : R1 =R2 =R3 =R4 =R5 =R6 =R7
H1 :∃μj ∋Rj ≠Ri
پيش فرض استفاده از آزمون تحليل واريانس يك عامله، نرمال بودن متغير تصادفي است. پس از انجام آزمون كلموگروفـ اسمير نوف براي بررسي نرمال بودن جامعة آماري و همچنين بررسي شكل توزيع و پارامترهاي چولگي و كشيدگي، مشخص شد متغير پژوهش از توزيع نرمال تبعيـتنمي كند. بنابراين از معادل ناپارامتري آن به نام آزمـون كرو سـكال ــ والـيس بهـره شـده اسـت. يادآوري مي شود اين آزمون به بررسي تساوي ميزان رتبة ضرورت احداث مساجد ميپردازد (ليمن و لانگسكر، 2005).
جدول 2 . آزمون تيمار ها با آمارة كروسكال ـ واليس
اولويت 8/436 مربع كاي
6 درجه آزادي
0/208 ضريب معناداري
a. Kruskal Wallis Test, b. Grouping Variable: masjed
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
.1 Treatment
مقدار معنـاداري از 05/0 بيشـتر اسـت، بنـابراين دليلـي بـراي رد تسـاوي ضـرورت سـاختگلدسته ها در مساجد مختلف وجود ندارد. از نتايج به دست آمده مشخص ميشود سـاخت گلدسـتهدر مساجد امام حسين، امام صادق و امام حسن عسكري داراي اولويت بيشتري است (جدول 3).
جدول 3. تحليل توصيفي تيمار ها با آمارة كروسكال واليس
ميانگين رتبه N مسجد
101/68
88/06
113/17
99/22 30
31
30
32 امام زمان رسالت امام حسن عسكري علي اكبر اولويت
126/13 28 امام حسين 116/95 30 امام صادق 99/18 30 صاحب زمان
شايان ذكر است كه با استفاده از آزمون نسبت، ميانگين و فريدمن (و تحليل پس تجربه)، رتبه هاي ديگر محله و مسـاجد بـراي سـاخت گلدسـته شناسـايي شـدند كـه بـه سـبب رعايـتكوتاه نويسي، بازنمايي نتايج در اين مقاله امكان پذير نيست.
انواع تأثيرات و پيامدهاي احتمالي پروژه
از آنجايي كه ترميم و احداث گلدسته براي مساجد يك پروژة سخت افزاري و عمراني اسـت و در حوزة معماري شهري و زيبايي شناختي قـرار مـي گ يـرد، بسـياري از پيامـدهاي ايـن پـروژه بايـد بهصورت غير مستقيم و از طريق تأثيرگذاري بر ساير متغيرها بررسي شود؛ بنابراين بـا توجـه بـههويت و نوع پروژه، مي توان دو نوع تأثير فرهنگي و اجتماعي را براي اين پروژه شناسايي كرد كه در ادامه به آنها پرداخته مي شود.
پيامدهاي فرهنگي
پروژة ترميم و احداث گلدسته هاي مساجد بعد عمراني و معمـاري دارد، ولـي از آنجـايي كـه بـهمهم ترين عنصر فرهنگي و ديني جامعة اسلامي مربوط مي شود، مي تواند به صورت غيـر مسـتقيمتأثيرها و پيامدهاي فرهنگي بسياري داشته باشد، به ويژه با توجه بـه اسـتحكام جايگـاه فرهنـگديني در ميان شهروندان منطقة 9، اين امر مي تواند پررنگ تر شود. همان طـور كـه پـيش تـر نيـزاشاره شد، يكي از راه هاي جذب شهروندان (به ويژه جوانان) به مسجد، زيبا سـازي مسـاجد اسـت. نتيجة اين حضور، گسترش فرهنگ ديني و ارزش هاي ملي و اسلامي مختص جامعة ايران اسـتكه درنتيجه به تعميق فرهنگ اسلامي مي انجامد. بنابراين مي توان گفـت احـداث گلدسـته هـايمساجد، علاوهبر زيبايي مسجد ها، انگيزة حضور مردم بـه خصـوص جوانـان را بـه مسـجد بيشـتر ميكند و درنتيجه بر اشاعة فرهنگ اسلامي، برپايي نماز و امور فرهنگي ديگر تـأثير مـي گـذارد . درواقع مي توان زيبا سازي مساجد و احداث گلدسته ها را گام نخست در جذب شهروندان به مسجد ـ يك نهاد اجتماعي و مذهبي در جوامع اسلامي ـ دانست. البته خود گلدسته ها نيز مـي توانـد بـهنوعي معرف و نماد فرهنگ اسلامي و ديني و معماري خاص باشد. به ديگر سـخن ، گلدسـته هـا بهطور خاص يكي از عناصر مادي و مصنوعات مهـم فرهنـگ دينـي جوامـع اسـلامي هسـتند و معماري مساجد به طور عام اين نقش را برعهده دارد.
پيامدهاي اجتماعي
اتا فرآيندي براي ارزيابي تأثيرات اجتماعي پروژه ها است، بنابراين پيامدهايي مانند ارتباطات بـينافراد، افزايش خدمات، سازمان هاي داوطلبانه، شبكه هاي فعال، انسـجام بـين گروهـي و فـردي، مي تواند ازجمله پيامدهاي اجتماعي مهم هر پروژه اي باشد.
پيامدهاي اجتماعي پـروژ ة سـاخت و تـرميم گلدسـته هـاي مسـاجد منطقـة 9 نيـز همچـونپيامدهاي فرهنگي آن، بهصورت غير مستقيم از احداث چنين پروژههاي ناشي ميشود.
با تأكيد دوباره بايد گفت احداث، ترميم گلدسته و زيبا سازي مساجد، مي تواند در جذب مردم و نمازگزاران به مسجد مؤثر واقع شود؛ با اقدام به چنين عملي، مسجد از يك نهاد صرفاً مذهبي در پرتو حضور گستردة مردم، به نهادي مذهبي و اجتماعي مبدل مي شود. درواقع زيباسـازي مسـاجدبه نوعي مشوق حضور مردم و بهخصوص جوانان در صف نمازگزاران است كه همين امر مي تواند زمينه اي باشد تا مسجد بستري براي جلب مشاركت مردم در امـور محلـه اي شـود . ضـمن آنكـه حضور نمازگزاران در مسجد، سبب افزايش ارتباطات اجتماعي مردم محله با يكديگر شده و درنتيجه به سرمايه هاي اجتماعي محله و منطقه بيفزايد. از سوي ديگر، مسجد مي تواند ياريدهندة گسـترشحوزة عمومي و حضور بيشتر مردم در فضاي اجتماعي باشد؛ زيرا نمازگزاران حداقل در يك نوبـت ازكار و محل زندگي خود دور مي شوند و به قصد رفتن بـه يـك مكـان اجتمـاعي و انجـام مناسـكجمعي، دقايقي از زندگي روزمرة خود جدا شده و در فضايي معنوي و اجتمـاعي حضـور مـي يابنـد وهمين امر ميتواند باعث افزايش انسجام اجتماعي در ميان مردم محله شود.
البته در زمينة پيامدهاي اجتماعي ممكن است تأثيرهاي منفي نيز وجود داشته باشد كه بيشتر مربوط به اقدامات قبل از انجام پروژه توسط كارفرماست. عدم نياز سنجي و اطـلاع رسـاني باعـثخواهد شد استفادة درستي از پروژه صورت نگيرد. شوراياري ها در اجراي پروژه مـي تواننـد نقـشخوبي را ايفا كنند كه اين نقش اغلب ناديده گرفته مي شود. ناديده گرفته شدن نقش شـورا ياري هـامي تواند در اعتماد مردم به نهادهاي اجتماعي تأثير منفي داشته باشد.
رضايت شهروندان از اقدامات انجام شدة شهرداري، يكي از اهداف مهمي است كه شهرداري آن را پيگيري مي كند. اگر به نيازهاي مردمي توجه شود و قبل از تصميمگيـري در اجـراي طـرح هـا ، از ساكنان محلات نياز سنجي و نظرخواهي صورت گيرد، احساس رضايت آنان از انجام پروژه ها بيشـتراز زماني خواهد بود كه هيچ نيازسنجي و اطلاع رساني صورت نپذيرفته باشد. پـس انجـام اقـداماتيمانند نظرسنجي، نيازسنجي و آگاهيرساني، مي تواند رضايت شهروندان را به دنبال داشته باشد.
با توجه به برسي پيامدهاي فرهنگي و اجتماعي پروژه، بايد گفت ساخت گلدسته ها، مي توانـددر جلب مردم به مسجد و تبديل مسجد به نهادي فرهنگي و اجتماعي مؤثر واقع شود، امـا نبايـدفراموش كرد كه اين اقدام نخستين گام براي رسيدن به چنين هدفي است. در گـام هـاي بعـديبايد به غني سازي برنامههاي مسجد، وجود ائمة جماعت كارشناس و قابـل اعتمـاد مـردم، ايجـاداردوها و برنامه هاي متنوع متناسب با نيازهاي مردم و… پرداخت. آنچه از پيمايش انجـامشـده دراين منطقه برمي آيد، آنكه اغلب نمازگزاران را افراد ميان سال (بالاي 50 سال) تشكيل مـي دهنـد.
استفاده از ائمة جماعت جوان و البته به مسلط به علوم ديني، در ايجاد اين مهم مي تواند مفيد بـهفايده باشد.
پيامدهاي مثبت پروژه
در اين بخش به بررسي پيامدهاي مثبت و منفي پروژه پرداخته مي شـود و در ادامـه راهكارهـاييبراي تعديل و جبران تأثيرهاي منفي بيان خواهد شد. گفتني است كـه بسـياري از ايـن پيامـدها بهصورت غير مستقيم، برآمده از احداث و بازسازي گلدسته ها است. در زير به برخي از پيامـدهايمثبت اشاره شده است:
گلدسته ها به دليل ارتفاع و نوع معماري، نماي خـوبي بـراي محلـه ايجـاد مـي كننـد و درنتيجه مي توانند گامي در راستاي زيباترشدن محله باشند.
به دليل وجود امكان مذهبي و مساجد، بخشي از نمـاي شـهرهاي جوامـع مسـلمان بـا معماري اسلامي مزين شده و نماد شهرهاي اسلامي مـي شـود . احـداث گلدسـته هـاي مساجد به گسترش و توجه بيشتر به اين معماري خاص كمك ميكند.
بر اساس فرهنگ ديني، به شهر و محله هويت مي بخشد.
افزايش رضايت شهروندان را بهدنبال دارد.
انگيزة مشاركت را در ميان اهالي محله بهوجود مي آورد.
مشوقي براي حضور مردم در مساجد است.
فرهنگ برپايي نماز جماعت را در ميان شهروندان گسترش ميدهد.
ارتباطات اجتماعي ميان مردم بيشتر ميشود.
برخي از پيامدهاي مثبت غير مستقيم كه از حضور مردم در مساجد نتيجه مي شوند، عبارتند از:
افزايش انسجام اجتماعي؛
افزايش سرماية اجتماعي نمازگزاران؛
تبديل مسجد به نهادي اجتماعي و فرهنگي؛
جايگاهي براي اوقات فراغت جوانان؛
كاهش آسيب هاي اجتماعي؛
گسترش حوزة عمومي.
پيوند دانشگاهيان و نخبگان علمي محلات با جوان نمازگزار، بر جذب بيشتر اين گروه كمك شاياني خواهد نمود. البته شايان ذكر است كه تمام اين موارد زمـاني مـيتوانـد پايـدار باشـد كـهعلاوه بر زيباسازي و تجهيز مساجد، برنامه هاي فرهنگي و اجتماعي مساجد، به خصوص بـا توجـهبه نيازهاي روز جوانان اجرا شود؛ در غير اين صورت، احداث گلدسته ها و تجهيز مسـاجد مشـوقكوتاه مدتي براي حضور شهروندان خواهد بود، اما آنچه سبب حضور بلندمدت نمازگزاران مي شود، همانا رسيدگي و توجه به امور فرهنگي و معنـوي مسـجد و گسـترش برنامـههـا و كـلاس هـايمختلف و متنوع است. ضمن آنكه براي نيل به اهداف بلندمدت، بايد در كنار تمام موارد بيان شده، نگرش مسئولان مبني بر اينكه مسجد فقط نهادي مذهبي و مكاني براي اقامة نماز اسـت، تغييـريافته و بپذيرند كه اين مكان، نهادي اجتماعي و فرهنگي است.
پيامدهاي منفي پروژه
از آنجايي كه تجهيز و تعمير مساجد ريشه در باورهاي مذهبي شـهروندان دارد ، بـه سـبب نـوع وهويت پروژه، پيامدهاي منفي چنداني را نمي توان براي اين پروژه شناسايي كرد. با وجود ايـن، درادامه به برخي از تأثير هاي منفي ايجادشده در هنگام اجراي اين پروژه اشاره مي شود:
ايجاد سروصدا و آلودگي صوتي هنگام ساخت گلدسته ها؛
تعطيلي مسجد براي چند روز به دليل احداث گلدسته ها؛
ايجاد ترافيك در محله بهسبب وجود تجهيزات ساخت گلدسته ها؛
بي توجهي به محتواي برنامه ها و ساير امور مسـاجد ، بـه دليـل توجـه بـيش از حـد بـهزيبا سازي و امور ظاهري مساجد؛
بي توجهي به اولويتهاي ساكنان و نمازگزاران در قياس با بازسازي گلدسته ها.

راه هاي پيشنهادي براي جبران تأثيرهاي منفي و تقويت تأثيرات مثبت
بررسي پيامدهاي اجتماعي نشان داد كه احداث و ترميم گلدستههـاي مسـاجد، تـأثيرات مثبـت و منفي برجاي خواهد گذاشت. در اين بخش سعي شده كه راهكارهايي براي كـاهش آثـار منفـ ي و تقويت تأثيرات مثبت بيان شود:
استفاده از گروه عمراني و معماري متخصص براي طراحي اصولي و درست گلدسته ها؛
نيازسنجي از مردم محله كه سبب جلب مشاركت مردم براي انجام چنـين پـروژه هـايي مي شود؛
بررسي ساير مشكلات مساجد از طريق برگزاري جلساتي با حضور شوراياري ها، هي ئـت امناي مساجد، ائمة جماعت و…؛
بررسي اقتضائات محلي، اجتماعي و محيطي مساجد مورد نظر، براي انجام هر چه بهتر طرح. براي نمونه، يكي از مساجد (مسجد امام جعفر صادق) براي سال آينـده بـه كـلتخريب شود و دوباره ساخته شود، يا مسجد امام زمان مسجدي كوچـك بـا مسـائل ومشكلات فراوان است كه ساخت گلدسته، چندان بـراي ايـن مسـجد در اولويـت قـرارندارد. هم چنين بهدليل نزديكي فرودگاه به برخي از اين مساجد، بايـد تمهيـداتي بـرايارتفاع و شكل گلدسته ها انديشه شود؛
گزينش مساجد حائز اولويت براي ساخت گلدسته در اين مناطق؛
در تدوين ارزيابي تأثيرات اجتماعي، مي بايست نگاه فرامنطقـه اي وجـود داشـته باشـد.
براي مثال در مرز منطقة 9 و منطقة 10 شهرداري، مساجدي كه در خيابان هاي اصـليواقع شده اند در قياس با مساجد مستقر در كوچه هـاي فرعـي، تـأثيرات بيشـتري رويشهروندان مي گذارند. از آن جمله ميتوان به مسجد قمر بنـيهاشـم اشـاره كـرد . ايـن
مسجد با استقرار در خيابان اصلي و داشتن عرض مناسب، مي تواند نمونة مناسبي براي ساخت گلدسته مسجد قلمداد شود؛
استفاده و بهره گيري از مساجد موفق و اصولي نمونه در اين زمينه؛
جلب مشاركت ساير سازمان ها و نهادهاي درگير، از جمله سازمان امور مساجد و…؛
برنامة مديريت پيامدها
آخرين گام از گام هاي اتا، ارائـة برنامـه اي بـراي كـاهش پيامـد هـاي منفـي احتمـالي و تقويـتزمينه هاي مثبت در اقدام توسعه اي است. در اين راستا نيز پيشنهادهايي بيان شده است:
از آنجايي كه مسجد و محله اي كه اين مساجد در آن واقع شده اسـت ، نيازهـاي متفـاوتي دارند، لازم است شهرداري با توجه به اين نكته و در نظر گرفتن ساير مشـكلات مسـجد و حتـيمشكلات خود محله، در كنار برنامه ريزي براي اين پروژه به برنامه ريزي براي سـاير پـروژه هـايمورد نياز مسجد و محله بپردازد و مردم را از انجام پروژه ها آگاه كند و از اين طريق جلب اعتمـادكرده و اهالي را به مشاركت دعوت كند.
يكي از راه هاي موفقيت هر پروژه اي جلب مشاركت مردم اسـت؛ چراكـه جلـب مشـاركتمردم مي تواند در تسريع روند پروژه مـؤثر واقـع شـود . بنـابراين پيشـنهاد مـي شـود مسـئولان و برنامه ريزان پروژة بازسازي و ترميم گلدسته ها تعامل خود را با شهروندان محله هاي اطراف پروژه و شوراياري هاي آن بيشتر كرده و بهمنظور كاهش آثار منفـي اجـراي پـروژه از آنـان دعـوت بـه همكاري نمايند. بنابراين پيشنهاد مي شود تا جلسه هاي دوره اي با حضـور نماينـدگان گـروه هـايذي نفع پروژه، بهخصوص اهالي محله برگزار شود و از ايده هاي خوب آنان استقبال كرده و هنگام اجراي پروژه از آن استفاده كنند.
شهرداري بايد ساكنان اطراف پروژه را مطلع كرده و آنـان را در مـورد آثـار مثبـت اجـرايچنين پروژه هاي توجيه نمايند. استفاده از بنرها و پوسترهاي تبليغاتي، يا نشست هايي در بوستانها و مساجد اطراف، راهكار خوبي به نظر مي رسد.
نتيجهگيري و پيشنهادها
در اين پـژوهش بـه بررسـي پيامـدهاي مثبـت و منفـي و تـأثيرات اجتمـاعي احـداث و مرمـتگلدسته هاي مساجد منطقة 9 پرداخته شد. بر اسـاس داده هـاي شـهرداري، نخسـت فهرسـتي از مساجد نيازمند اجراي چنين پروژه اي تهيه كرده و در اختيار گروه پژوهشي اتا قرار داده شد. اسامي مساجد مندرج در اين فهرست عبارتند از: مسجد امام زمان(عج)، مسجد رسالت، مسجد امام جعفر صادق (ع)، مسجد صاحب الزمان (عج)، مسجد علي اكبر(ع)، مسجد امام حسين(ع) و مسجد امـام
حسن عسكري (ع). بنابراين مي توان گفت دامنة نفوذ اين پروژه، محلههايي است كه اين مساجد در آن قرار گرفته اند.
با توجه به اظهار نظر پاسخگويان و مسئولان شهرداري، اعتياد از مهم تـرين مشـكلات ايـناين محله هاست. بنابراين جمع آوري و پاكسـازي منطقـه از وجـود معتـادان اقـدامي اسـت كـهضروري به نظر ميرسد.
احداث و ترميم گلدسته هاي مسـاجد ، در راسـتاي گسـترش فرهنـگ و معمـاري اسـلامي وزيبا سازي شهر تهران بوده است، اما بر اساس اسناد موجـود و داده هـاي پـژوهش، شـهرداري دررابطه با احداث چنين پروژهاي هيچ گونه نياز سنجي اي از شـهروندان منطقـه بـه عمـل نيـاورده واطلاع رساني مناسبي انجام نداده است كه اين مي تواند در مشـاركت سـاكنان محلـه و همچنـينرضايت آنان از شهرداري تأثير منفي داشته باشد.
ساخت و ترميم گلدسته هاي مساجد بـا توجـه بـه ماهيـت و محـل قرارگيـري، از پيامـدهاي گوناگوني براي ذي نفعان برخوردار است كه در متن مقاله با تفكيك پيامدهاي مثبت و منفـي بـهآن پرداخته شد. اما به طور خلاصه پيامدهاي مثبت پروژه عبارتند از: زيباسـازي محلـه، گسـترشمعماري اسلامي، افزايش رضايت شهروندي، ايجـاد مشـاركت در ميـان اهـالي محلـه، افـزايشارتباطات اجتماعي، افزايش انسجام اجتماعي، گسترش فرهنگ نماز جماعت. در مورد پيامـدهايمنفي پروژه نيز مي توان به ايجاد سروصدا و آلودگي صوتي هنگـام سـاخت گلدسـته هـا، تعطيلـي مسجد به دليل احداث گلدسته ها، ايجاد ترافيك در محله به دليل وجود ادوات و تجهيـزات سـاختگلدسته و… اشاره كرد.
آنچه از تحليل اين پيامدها و همچنين تحليل نظر مردم و مسئولان برمي آيد، اين اسـت كـهاگرچه اجراي چنين پروژه هايي از نكات مثبت و پيامدهاي مهـم اجتمـاعي و فرهنگـي برخـورداراست، چندان ارتباطي بين برنامه ريزان پروژه با ذي نفعان اصلي اين پروژه (سـاكنان محلـه ) ديـده نمي شود. در طراحي اين گونه پروژه ها مانند ساير پروژه هايي كـه ماهيـت فنـي و عمرانـي دارنـد ، نه تنها به نظرات شهروندان كمتر توجه شده، بلكه سازوكار هاي جبراني براي پيامدهاي منفـي درنظر گرفته نشده است.
ساخت گلدسته ها و اهميـت دادن بـه چنـين پـروژه هـايي، در گسـترش معمـاري اسـلامي و هويت بخشي به معماري شهر تهران كمك كرده و مي تواند در زيبا سازي شهر و جـذب و حضـورمردم، به خصوص جوانان به مساجد مؤثر باشد، اما آنچه در اجراي موفق ايـن پـروژه مهـم جلـوهمي كند، توجه به ساير مسائل و مشكلات مساجد و محلات مد نظر است؛ چرا كه



قیمت: تومان


پاسخ دهید